Beti bide berriak saiatzen

Euskal Herrian badira sortzaile batzuk ahanzturaren lainopean erdi galdurik ibili direnak.  Horietariko bat Lurdes Iriondo izan da. 2025ean bete ziren 20 urte Lurdes Iriondo zendu zela.

Zeintzuk izan daitezke gure kulturaren historiaren mapamundian ez agertzeko arrazoiak? Asko, tartean, emakumeak panorama publikotik eta sozio-kulturaletik desagerrarazteko heteropatriarkatu nazkagarriaren betiko obsesioa. Beste aldetik ere, historiagileek ez dituzte emakume sortzaileak kontuan izan, beti periferian izan direla uste izan dutelako.
 Zorionez duela urte batzuetatik hona Iriondoren figurarekiko interesa berpiztu da, eta han-hemenka sorkuntza dezentek argia ikusi dute bere pertsona goretsiz eta gaurkotuz. 

NERABEEI ENTZUTEN… ETA IRAKURTZEN

Oraindik nerebea al zara edo utzi diozu nerabe izateari? Agian erantzuna ez da hain argia, nerabezaroa bera zer den pentsatzen jartzen bagara. Izan ere, gaiak hamaika erpin dauzka eta hamaika galdera pizten ditu. Ikuspegi kronologikoki batetik, adibidez, ze adin tarteri dagokio?; biologikoki, zeintzuk dira gorputzean eragiten dituen aldaketak?; edota, nola deskribatu, psikologiaren alorrean, nerabezaroaren ezaugarriak? Are gehiago, garaiaren eta kulturaren arabera, askotarikoak izan dira bizitzaren etapak egituratzeko moduak… Zenbat nerabezaro daude nerabezaroaren barruan?

Liburuak etxe, feminismoa arkitektura

Txikitan nire amak egin ninduen irakurzale, eta bere senarrak egin ninduen idazle. Haiek oparitu zizkidaten Círculo de lectores-en harpidetza eta Macintosh batean egunerokoak idazteko jarraibideak. Nire aitak eman zidan musika, baita ere absentzia.

Nire koaderno gorriak irakurtzeari ekin zion amak nerabezaroan, orriotan jasotako intimitateak zigortzeko. Beatriz y los cuerpos celestes eleberriarekin eta Girl, interrumped filmearekin liluratu nintzenean, aitaordeak jakinarazi zidan konbertsio-terapien aldekoa zela. Psikologia tituluak ema zion autoritatea baliatuta sinestarazi zidan nortasun-mugako nahasmenduaren zantzuak nituela. Errebeldia, bisexualitatea, promiskuitatea. Indarkeria eskaladan patologizazioa nahastu zuen irain eta mehatxuekin. Den-denak jaso nituen koaderno gorrietan.

MARRAK ETA TRAZUAK

Idazten hasi zara.

Ez daukazu argi zergatik egin duzun, nork jarri dizun arkatza eskuan, edo noiz ireki duzun dokumentu berria. Ez zara hasiko izenburutik, ez eta hitzaurretik ez baitakizu zein den arrazoia, zein den asmoa. Paperak ez dizu erantzuten, zeure burua erantzuten zoaz paperean. Barnean duzun nebulosa oskarbitu ez baina antolatzen doa orria marratu ahala, txatalez txatal osatzen duzu logika moduko bat, edo halako zeozer. Zer adierazi nahi duzun ezta zuk ere ez dakizu baina argi dago zerbait duzula adierazteko. Idazteko materiala psikologoa baino merkeagoa da. Lagunak esan dizu denbora daramala idazten. Berak argi dauka zerbait oihukatzeko beharra asetzen duela horrela. Poltsiko batean arkatza eta bestean esprai potea daramatza. Batzuetan  olerki bat, bestetan pintada bat izango da emaitza. Edonola ere, arrazoiak gidatzen dizkio eskuak eta sistema salatzeko zuzentzen ditu trazuak.

HAU EZ DA NOBEDADE BAT. May Ayim, munduko poesia kaierak. Itzultzailea: Garazi Ugalde

Zenbat hilabetez, astez, egunez, minutuz liburu bat da nobedade? Zer esan nahi du nobedade hitzak? Nora garamatza? Eta, batez ere, nola?

Nobedade bat irakurtzea kimera bat da. Esku artean, gaur, kaleratu den eta erosi berri duzun hori zahartzen ari da; herdoilduz doa eta orriak hauts bilakatuko dira mugikorrak erakusten dizun beste horren mesedetan: beste autore batek beste zerbait egin du, eta beste batek, eta enegarren batek baita ere.

MISTER ELEIZEGIREN ITZALPEAN

 Altzoko Handiaren figurak urte luzez piztu ditu euskal iruditerian era askotako hurbilketak, hala nola, historikoak, literarioak, zinematografikoak, akademikoak zein herrikoiak. Haren itzal luzean, belaunaldi askok aurkitu dute tamaina fisikoaz haragoko sinbolismo bat, desberdintasunarena, bazterrean geratzearena, ikusgarritasunaren eta ikusiezintasunaren arteko talkarena, alegia.

Baina badira lan batzuk, hain zuzen ere, pertsonaia historiko horren hezur-haragizko dimentsioa baino gehiago, haren inguruan eraikitako mitoari, metaforari eta ispilu-izaerari erreparatzen diotenak.

Poesiaren kontra

2026ko martxoaren gaurko egunean, Donostiako Liburutegi Nagusiaren aurrean Poesiaren kontra lelopean egin duten elkarretaratzea eta gero, honako adierazpen hauek eman dituzte poeta prekario anonimo baten (hemendik aurrera O deituko diogu) lagun eta senideek. Adierazpenak bildu dituenak (erabili kazetari, antropologo, kuxkuxero edo egokien iruditzen zaizuen kontzeptua) aldez aurretik barkamena eskatu nahi die Euskal Herriko poetei (eta poetei orokorrean), poesiaren kontrako ekintza hau zilegiztatzearren, O-ri, bere intimitatea hain gordinki saltzeagatik (berak egin ohi duen bezalaxe), eta EIEri, honek ekar diezazkioken ondorio zuzenengatik.

KAX-KAX

Ikastetxeko txangoan koma etilikoan murgiltzear egon den ikaslea salbatu ostean (salbatu zerbait esatearren idatzi dut, koma etilikotik at beste zerbaitetik salbatu beharko nukeela pentsatu baitut, baina ez dut argi nondik tira egin behar den 17 urteko ikaslea salbatzeko), nire umea gurasoenetik jaso egin dut, umeari liburu azokan erositako lau ipuin berri kontatu dizkiot (egun guztian kanpoan izan naizela konpentsatzeko edo), umea lokartu dut, umearen aurpegialotankontenplatu,umeaestali,umeamaitatu,umealogelanutzi,umeaetaumeaetaumea. Une horretantxe, ama perfektuaren ume-zerrendan txek guztiak beteta, nire ohera salto egin dut. Gauan murgilduta, azken egunotako ametsgaiztoa itzuli da. Betiko sorgina agertuko dela badakit sorgina ikusi aurreko beldur sakon berberak astindu nauelako.

“Poesia espeleologia egitea da eta narrazioa landa zabalean ibiltzea.”

Teresa Colom i Pich (La Seu d’Urgell, 1973) andorratar idazlea da. Ekonomia Zientzietan lizentziaduna, urte luzez zenbakien eta kalkuluaren munduan jardun zuen, idazketari erabat eman aurretik.

Katalanez idazten du, eta Andorrako literatura garaikideko ahots berezienetako eta sendoenetakoa da. Literaturaren esparruan 2000. urtean agertu zen indarrez, Andorrako Gobernuak antolatutako Miquel Martí i Pol Poesia Saria eta Grandalla Saria irabazi zituenean. Aitorpen horien ondoren, Com mesos de juny (Edicions del Diari d'Andorra, 2001) argitaratu zuen, bere lehen poema-liburua, eta horrekin hasi zuen obra poetiko jarraitu eta trinkoa.