Danele Sarriugarte: “Hizkuntzak ezin du dena harrapatu”
NOR. Idazlea, itzultzailea, kazetaria zara, garaiko pentsamendu kritikoa interesatzen zaizu, pertsona konprometitua zarela ematen du… Zer da zuretzat garrantzitsua nor zaren azaltzeko momentuan?
Esan dituzun horiekin identifikatua sentitzen naiz. Zer pentsatu handia ematen dit gaur egun konpromisoa zer den, zer egin dezakegun egoera oso larrien aurrean, garai zailak dira, jende askorentzat. Gehituko nuke pertsona sentibera naizela. Gauza batzuk fuerte sentitzen ditut −beste gauza batzuk ez−, eta gauzekin lotzera, konprometitzera, eramaten nau. Beti izan naiz irakurlea, asko gustatzen zait, esango nuke gehien egiten dudana irakurtzea dela, eta bizi naizen mundu hau ulertzen laguntzen dit, bai pentsamendu kritikoak, bai literaturak. Adibidez, beste zerbait liburuan “afektuen teoria” agertzen da eta niretzat hor dauden autore batzuk deskubrimendu garrantzitsua izan dira.
SUDUR GORRIA: PERTSONA BATEK BERE BURUA TOPA DEZAKEEN LEKURIK TXIKIENA
Mikel Osete Aranda (1978, Iruñea) pailazoa da. Ohiko bideetan barna zirrikituak eta leku sekretuak bilatzen dituen ameslaria. Errotxapeako auzoan jaioa, Azuelo plazan patinatzailea izandakoa, bere hamaika irristaldiek eta tupust egiteko joerak Oreka Zirko Eskolara bideratu zuten. Hor, beste disziplinen artean, klowna ezagutu zuen eta, badakizue: pailazo batek jarraitu nahi duen bidea behin topatu ondoren, ezerk ez du geldituko. Heriotzak, agian, bizitzak prestatu digun azken broma (Mikelek dixit). Osetek berak bere eskuekin eraikitako harrizko etxera inguratu naiz elkarrizketa egitera. Kanpoan eseri gara, intxaurrondoaren itzalpean. Galderen erritmoa etendu nahiko balute bezala, katu txiki bat oiloekin jolasten da tarteka.
Kursi
Badira karga daukaten hitzak. Badira, are, karga izateaz gain, esanahi lauso samarra izan dezaketenak. Horietako bat da “kursi”. Ez da adjektibo neutro bat; ez da “urdin” edo “kizkur” edo “baxu”. Hiztegiaren arabera, dotorezia edo fintasun itxura eman nahi baina gustu txarrekoa den zerbait adierazten du.
Beltza uso mezularia lagun. Nikolas Xamardo gaziliar eta euskalduna, gertakizunak eta borrokak
Beltza ere bada eta Beltza izenaz deitzen du Nikolasek. Ipar Euskal Herriko usozaleek Arabako Berrikano herrixkatik Bruselara garraiatu zuten kamioi batean, beste hainbat uso mezularirekin batera, eta han askatu zuten, hega eta itzul zedin etxera, bere usategira.
Etnolinguistikan irakurtzen denez, hegazti saldo eta animalia taldeetako kideei ez zaizkie izenak jartzen, “baina uso hori berezia da, ez da urdina, pixka bat beltza da, nortasun berezikoa, eta nirekiko daukan hurbiltasuna... badakit nik. Harreman oso berezia du nirekin. Eta harreman hori zauri batetik hasi zen. Normalean, usoengana hurbiltzen bazara, ihes egiten dute. Baina honek ez du ihes egiten ondora joaten natzaionean”.
2023a zen eta inoiz ez zen usorik itzuli Bruselatik Arabara ordura arte. Beltza izan zen lehena eta zaurituta heldu zen Berrikanoko usategira. Hegazti harrapakariek erasotu zuten 1.000 kilometro baino gehiagoko bidean, auskalo zein lurraldetako zeruan. Nikolasek sendatu egin zizkion bular eta hego zaurituak. Orain, hurbiltzean, ez da urruntzen.
Nikolas Xamardo, frankismoaren garaiko Galiziako maisu baten semea, galiziar eta euskaldun konprometitua, hainbat eta hainbat borrokatan engaiatua eta zigortua, Parisen Linguistika estudiatu eta Lacan eta Badiouren ikaslea, “gertakizunaren” erabaki-kontzeptuaren aztertzailea, XIX. Mendeko erromantiko berantiarra, uso-mezularien zalea.
Zenbat ahalegin antzu, gure arbasoentzat; zenbat denbora galdu, guretzat
Idazle maiteen artean gehien maite ditugunekin gertatzen den bezala, askotan etortzen zait gogora Luis Cernuda. Eta Cernudarekin akordatzen naizenean, askotan akordatzen naiz hitz hauekin, behin bere aberria izan zen espainolenari buruz esan zituenekin:
“Gure artean, izatekotan, literaturak presentea baino ez dauka. Hildako poetarentzat, baita handienarentzat ere, ez dago bizirik irauterik. Ospetsuenei buruz soilik hitz egingo bagenu ere, ze inporta die espainolei Garcilasok edo Bécquerrek? Baudelaire eta Keats airean bizi dira oraindik, bizi izan ziren lurraren gaineko zeru lasaietan. Baina Espainiako aire zalapartatsu eta beldurgarrian, gure poeten argi-itzalak ezin du distirarik egin, eta laster hondoratzen da ahanzturaren infernuetan”.
Eta hitz horiekin batera, beste hauekin ere akordatzen naiz, akaso horiek baino etsigarri eta tristeagoak:
“Espainiar bakoitzak izaki primitibo baten gisara egiten dio aurrera munduari, berak baino lehen inork mundua begiratu, sentitu, ulertu izan ez balu bezala. Hain balio handia duen jarraitutasunaren lotura falta da, tradizioarena. Zenbat ahalegin antzu, gure arbasoentzat; zenbat denbora galdu, guretzat”.
Cernudak benetan pentsatzen zituelako dira hitz horiek hain tristeak. Eta euskaldunontzat berdin balio dezaketelako egiten zaizkit hain etsigarriak. Hegoaldeko euskaldunoi, behintzat. Tradizioaren katebegia ez hausteari dagokionez, askoz sanoagoa eta sano hobea izan delako iparraldeko literaturaren tradizioa.
Poesiaren lurra
Denetarik izan du uztailaren 4ean izan den Oiartzungo poesia egunak. Eguraldia lagun seigarren urtez. Eguerdi aurretik, Ugaldetxon barrena abiatu da ibilbide poetikoa eta hirurogeita hamar bat poesia zale batu dira, gazte-gaztetxoetatik hasirik adin tarte guztietakoak. Oiartzungo eta Euskal Herri osoko poeten olerkiak irakurri dira.
ELKARRIZKETA Christiane Dunoyerekin
Christiane Dunoyer aostarra, antropologoa, idazlea eta dokumentalgilea da, bai eta Aosta Aranean dagoen Centre d'Études francoprovençales René Willien izeneko ikergunearen zuzendaria ere. "Rene Willien" izena, berriz, Aostako idazlea, alpinista, argazkilaria, kultur-eragilea eta II. Mundu Gerran Erresistentziako kidea izan zenari zor zaio. 1916an Aostan jaio eta bertan hil zen 1979an. Frankoproventzar kultura eta hizkuntzei buruzko ikerketak sustatzen dituen aipatu erakundeak Saint-Nicolas herrixkan du egoitza gaur.
Nork dauka harrizko bihotza?
Karmele Jaiok joan den urtearen bukaeran Harrizko bihotza (Elkar) liburua plazaratu zuen. Abezedario batetik tiraka Atik Zra sailkatu ditu hainbat hitz taupaden alfabeto bat osatu duen arte. Hilabete batzuk pasa ostean, dagoeneko, gaztelaniazko bertsioa dago merkatuan: Corazon de piedra
NOTA SOLTEAK UDARA HASIERAN
eta arrastaka ibiltzen gaitun
larrua nola urratu,
bidea nola erratu.
TERE IRASTORTZA
BADAUDE beraien hitzen arrabotsa baino aditzeko gai ez direnak.
Entzuten ez dakien horrek bizitzari (zuri, bere buruari) azalkeria batetik begiratuko dio beti.
*
PERIFERIA da nire aberri bakarra.