HITZAK BATUZ, HERRIAK JOSI "Euskara, esamoldez harilkatzen den hitz-errota"
Duela aste pare bat gutxi gorabehera ikasle batek (Jesus Mari) bere herriko hizkera biltzen zuen liburu bat oparitu zidan; iaz, Lakuntzako Aiaupenanik euskara taldeak Lakuntzako Udalaren eta Sakanako Mankomunitatearen laguntzaz atera zuen Aiaupenanik, a ze itzek! izenekoa hain zuzen ere.
Ez dakizuenontzat, Aiaupenanik Lakuntzako hizkeran harridura adierazteko erabiltzen den esamoldea da, eta Ai ama! edo Ai ene! esamoldeen sinonimoa dela esan dezakegu.
Haurtzaroa desagertu da eta gizartea infantilizatu?
Haurtzaroa, kontzeptu gisa, XVIII. mendeko asmakuntza bat izan zen, Philippe Aries historialariak Umea eta bizitza familiarra antzinako erregimenean liburuan garatu bezala. Aurretik, haurrak helduen modukoak ziren, baina miniaturazkoak: helduak bezala janzten, jaten, edaten eta lan egiten zuten. Hiriekin batera jaio omen zen haurtzaroa: XIX. mendekoak dira derrigorrezko eskolatzea edota haur literatura; XX. mendekoa, Haurren Eskubideen Aldarrikapena… XXI. mendeko hiperkontsumoaren eta errendimenduaren logikak bateratu egin ote ditu haurrak eta helduak berriro?
Orri-markatzailea 1: izatearen garrantzia
Ricardo Pigliari galdetu zioten ea zer zen erakargarriagoa berarentzat: bizitza ala literatura. “Literatura, duda barik”, erantzun zuen. “Eta, orduan, bizitzak zertarako balio du?” galdetu zioten bueltan. “Bizitzak literaturarako inspirazio moduan balio du”, erantzun zuen.
Literatur zutabe honetarako inspirazio bezala, bizitzan, opari bat heldu zitzaidan orain dela zenbait aste barru: Leire Laskarai lagunak oparitu zidan Maddi Sarasuaren Biharraren hegietan. Poema liburu eder eta bizia, ausart eta gorria. Eta baina nik detaile txiki bat ekarri nahi dut argitara: idazleak berak eskuz sortutako orri-markatzaile bat dakar liburuak. “Ale guztietan sartu du berak eskuz egindako orri-markatzaile bana?” galdetu nion Leireri. “Bai”, erantzun zidan.
«Idazle batek daukan konpromisorik handiena hizkuntzarekin eta hizkuntza berritzearekin lotuta dago, hizkuntzaren beste zirrikitu batzuk aurkitzearekin»
Ane Zubeldia Magriñá (Hondarribia, 1994) idazlea eta itzultzailea da. 2025ean argitaratu zuen kontra lehenengo poesia liburuagatik (Susa, 2025) Espainiako Kritika Saria jaso zuen, eta Gazteen Poesiako Espainiako Miguel Hernandez 2026 saria jaso du berriki. 2026an argitaratu zuen Datorren udan ez gara hemen biziko ipuin-bilduma, Igartza beka jaso ostean. Mejillon Tigre kolektiboko kide da, eta azken urteak eszena gaineko literatura eta spoken word generoa lantzen eman ditu, Eider Adeletxekin batera. Literatur lanak amonen abizenekin sinatzen ditu, baina taula gainean sortzezko izenarekin agertzen da: Ane Garcia Lopez gisa. Musikan, Lurra taldeko abeslari izan zen Iñigo Muguruzarekin batera (2012-2017), eta hainbat kolaborazio egin ditu ordutik, tartean, Bloñ taldearekin. Promesarik txikiena antzezlanean eta M. Ahalegin infinitu bat dantza piezan lanean aritu da azken bi urteetan.
KONTRAMORFOSIA: ILUNETAN ARGIAGO IKUSIZ
Alderantzizko metamorfosiak existitzen dira. Sinetsi nazazue, edo hobe ez. Nahi duzuena. Ez dakit patologikoa den, baina esango nuke halako zerbait esperimentatzen ari naizela; kontrako zentzuan doan kamikaze fisiologikoa naizela.
Heriotzatik urrun diren tximeletak garelakoan gabiltza, besteen hegaletako kolore hunkigarrienen ikusle, ordu luzeetan, errealitateari —uneko orainari, hau da, bizitzari—dutxako ur beroa bezala, zulotik behera, ur-hodietan barrena betirako joaten utziz.
Eta honako hauxe da okerrena: tximeleta baten arima lurrunkorra izanik, harra bere krisalidan baina estuago eta lokartuago jarraitzen dugula. Jaio eta segituan, astelehenetik iganderako ezinbestearen marjina estuan, geldialdirik gabe, zapatilak garbiak ote ditugun ziurtatu, eta pausoari aurreratuko zaion kanaberaren amutik doan nomina usnatzen jarduten dugula, ikusmira laburtu eta aurrera jarraituz. Kontuz galdera konplikatuegiekin. Arriskutsuak ez direnean, aspergarriak dira.
PISA probak herriko plazan
Jakinarazpen bat soinu eta guzti: eskolako email bat sartu zait mugikorrean. “Baimena sinatu EZ duzuenok bakarrik erantzun behar diozue mezu honi”. Handik bost minutura, guraso guztiok erantzun dugu, baita baimena sinatuta genuenok ere. Badaezpada.
Arratsaldean, eskola atarian seme-alabei txopet ogitartekoak eta jogurt edangarriak banatu ondoren, guraso batek esan du haurrek irakurtzen dutena ez dutela ulertzen. Ados jarri gara denok. Badaezpada.
Liburuen bi aldeak
«Irakurle naizelako nabil idazten. Ofizio, ez ogibide, berri bat ikasten.»
Ikusteko, gozatzeko eta partekatzeko sortu dugu Zipriztinak bideo sorta, eta batez ere, idazleen lana ezagutarazteko.
Ikusi bideo guztiak hemen
Liburutegian jende arraroa egon ohi da
‘Liburutegian jende arraroa egon ohi da’. Hala esaten genuen, hogei urte eskaseko umemokook, hitzak gillotina bilakatuta. Ez nuke orain, bi hamarkada pasa geroago, nire burua zuritu nahi esanaz arrarotasun exotikoa genuela buruan: grifo, basilisko, sirena edo Erdi Aroko liburuen orrietan hazi ohi ziren miniatura koloretsu horien gisakoak. Ez, arrarotasun kalifikazioak gutxiespena zekarren berarekin, goiko mailan dagoenak behekoari begiratzeko duen keinua, haur jazarleak jazartuari eskaintzen dion mespretxua, komuneko ispiluari ‘ni klase ertainekoa naiz’ mantra goizero lanera joan aurretik errepikatzen dion beharginaren arnas zikina.
KORRONTE IKUSEZINAK
Ertz askotatik pentsa liteke eta pentsatu izan da zahartzaroari eta literaturari buruz. Liburuetan, pertsonaia zaharrak irudikatzeko modua aztertu izan da, adibidez; edo idatzi izan da zahartzera iristen diren idazleei sortu ohi zaizkien arazoez eta arazook ofizioan duten eraginaz: memoria eta bista galtzeaz, afasiaz, indarra ahitzeaz, gerriko minaz, isolamenduaz, gorreriaz, dependentziaz, belaunaldi berriekiko deskonexioaz, pobreziaz…
Baina artikulu honetan, literaturari lotuta baina liburuetatik kanpo, jendaurrean, zahartzaroaz modu esplizituan diharduten idazleez pentsatu nahi nuke. Azken urteotan ez baitira gutxi zahartzaroari buruz hainbat ikuspuntutatik gogoetan ari diren euskal idazleak. Arreta ematen dit denak andrazkoak izateak.