KORRONTE IKUSEZINAK

Ertz askotatik pentsa liteke eta pentsatu izan da zahartzaroari eta literaturari buruz. Liburuetan, pertsonaia zaharrak irudikatzeko modua aztertu izan da, adibidez; edo idatzi izan da zahartzera iristen diren idazleei sortu ohi zaizkien arazoez eta arazook ofizioan duten eraginaz: memoria eta bista galtzeaz, afasiaz, indarra ahitzeaz, gerriko minaz, isolamenduaz, gorreriaz, dependentziaz, belaunaldi berriekiko deskonexioaz, pobreziaz… 

Baina artikulu honetan, literaturari lotuta baina liburuetatik kanpo, jendaurrean, zahartzaroaz modu esplizituan diharduten idazleez pentsatu nahi nuke. Azken urteotan ez baitira gutxi zahartzaroari buruz hainbat ikuspuntutatik gogoetan ari diren euskal idazleak. Arreta ematen dit denak andrazkoak izateak.

SORKUNTZAREN MEKANIKA

Duela guti, Iparraldean ia denek leitzen duten Sud Ouestaren igandeko alean Dordoinakoa den Gilles R. batek hau zioen irakurleen zutabean:

"Kalkulagailuak buruzko kalkuluari (kalkulu mentalari) egin dioena, Adimen Artifizialak giza pentsamenduari egiten ari dio. Gaur, belaunaldi oso batek ia ez daki gehiago begien aitzinean duen pantailari begiratu gabe xeherik itzultzen. Bihar gai izanen ote gara problema konplexuago baten ebazteko, testu kritiko baten aztertzeko edo algoritmoaren laguntzarik gabe arrazoinamenduaren eraikitzeko? (...) Zinezko arriskua ez dago makinen botere hartze ikusgarrian, baizik eta, aisetasunera lerratzeagatik, gure adimenaren ahalmenen galtzean. Adimen Artifizialaren (AA) abiadura lasterreko aitzinamendua nabarmena da pertsonaren ahalak handitzen dituen bitartean, hura ordezkatzen ez duen bitartean. Ordea, ahaleginaren gustuaren zaintzeko eta gure pentsamenduaren burujabetzaren gerizatzeko indarrik ez ukanez, argindarra itzaliko delarik funtzionatzeko gai izanen ez den, hauskorra izanen den, zibilizazio lagundua prestatzen ari gara."

HERNANI, KULTURZALEON HARRIBITXI

Hernaniko Liburu eta Disko Azokaren seigarren edizioa ospatu zen joan den urriaren 3an. Azken urteotan parte hartu dudan azokarik kuttunena dela esanen nuke, eta hori guztia Dobera Elkarteari esker.

GREZIERAKO IRAKASLEA

Kanadan jaio zen eta grezierako eskolak ematen ateratzen du bizimodua. Horixe besterik ez du ipintzen Anne Carsonen liburu gehienen azal-hegaletan. Literatura Nobel Saridun berriak ez du gehiago behar bere burua aurkezteko. Aski eta sobera bere estiloa berezia, laburra eta hantusterik gabea dela erakusteko. Ez da luzamendutan ibiltzen. Sorterria eta ogibidea baino ez ditu aipatzen, gainerako informazio guztia izate beraren apaindura baizik ez delakoan, antzezle berberaren janzkera eta makillajea. Argazkirik ere ez, sarri askotan. Biografia lakonikoa hautatzen du argitalpenak, sariak, hitzaldiak eta curriculum vitaea puzten duten bestelako merezimenduak zerrendatu beharrean.

Happy meal

Guztiok ezagutzen dugu, gutxi-asko, jatetxeetako haur-menuen eskaintza sinple eta monotonoa: makarroiak, kroketak eta solomoa (edo oilasko bularkia) patata frijituekin. Erdi prezioan, barazkirik gabe diseinatutako plater konbinatu koipetsua jartzen diegu aurrean “bestela ez du ezer jango” aitzakia lasaigarri eta pozoitsua irensten dugun bitartean. Haurrentzako otorduak —atzean jostailu bat nahiz pantaila baten distira ezkutatzen dituzten Happy Meal famatuak— ultraprozesatuez, elikagai bigunegiez eta erraz mamurtzen diren produktuez osatuta daude. Ez dute ahalegin berezirik eskatzen, ezta ahosabaia hezten ere. “Ikasiko dute eskolako jantokian, lasai”. Eta, iristen direnean, komeriak hasten dira: ez dakite denetik jaten, ez dituzte ehundura ezberdinak onartzen eta jantokia gudu-zelai bihurtzen da. Etxean irakatsi ez dena eskolak bideratu behar du. Bada, zoritxarrez, berdintsu gertatzen ari zaigu hizkuntzarekin, elkarrizketarekin eta irakurketarekin ere.

Zeremonia sobrenatural bat eskatzen duen ariketa telepatiko bat

Urteak eman ditut neuri buruari ondo idaztea zer den eta zer ez den galdetzen, ondo idazteko zer egin behar den pentsatzen, eta gauza horiei guztiei buruzko erantzunak bilatzen eta konpartitzen. Hemen bertan ere bai, behin baino gehiagotan. Beti iruditu zait galdera garrantzitsuak zirela idazleontzat, gure ofizioa ondo egiteko tresna egokiak behar dugulako, eta lagungarriak izan zitezkeela baita irakurleentzat ere, gure ofizioa ondo egiten dugun baloratzeko tresnak merezi dituztelako.

Ez dakit nire ahaleginekin jende askori lagundu diodan. Tarsoko Saulok aintzinako kristauei esan zienak egia izaten jarraitzen du: bila dabiltzanei baino ezin zaie lagundu. Eta, hala ere, gerta daiteke guretzat laguntza handi bat izan dena, besteentzat ez izatea hain lagungarria.

ZENBAT DAGO GUGANDIK IDAZTEN DUGUN HORRETAN?

Atzo, Bilbon dinamizatzen ari naizen emakumeei eta literaturari buruzko ikastaro batean, idazketaz eta sorkuntza-prozesuaz hitz egiten ari ginela, galdera bat sortu zen: zenbat dago gugandik idazten dugun horretan?

Galderak eztabaida aberasgarria ekarri zuen. Idazten dugunean kontzienteki jartzen dugunaz hitz egin genuen, baina baita oharkabean sartzen den horretaz ere. Batzuetan istorio bat zerbait zehatzi buruz idazten ari garela pentsatzen dugu, eta, denbora pasa ahala edo idatzitakoa beste begi batzuekin irakurtzean, beste zerbait ere kontatzen ari ginela deskubritzen dugu.

Ikastaroa amaitu zen, baina galderak etxeraino lagundu zidan.

Kursi

Badira karga daukaten hitzak. Badira, are, karga izateaz gain, esanahi lauso samarra izan dezaketenak. Horietako bat da “kursi”. Ez da adjektibo neutro bat; ez da “urdin” edo “kizkur” edo “baxu”. Hiztegiaren arabera, dotorezia edo fintasun itxura eman nahi baina gustu txarrekoa den zerbait adierazten du.

Zenbat ahalegin antzu, gure arbasoentzat; zenbat denbora galdu, guretzat

Idazle maiteen artean gehien maite ditugunekin gertatzen den bezala, askotan etortzen zait gogora Luis Cernuda. Eta Cernudarekin akordatzen naizenean, askotan akordatzen naiz hitz hauekin, behin bere aberria izan zen espainolenari buruz esan zituenekin:

“Gure artean, izatekotan, literaturak presentea baino ez dauka. Hildako poetarentzat, baita handienarentzat ere, ez dago bizirik irauterik. Ospetsuenei buruz soilik hitz egingo bagenu ere, ze inporta die espainolei Garcilasok edo Bécquerrek? Baudelaire eta Keats airean bizi dira oraindik, bizi izan ziren lurraren gaineko zeru lasaietan. Baina Espainiako aire zalapartatsu eta beldurgarrian, gure poeten argi-itzalak ezin du distirarik egin, eta laster hondoratzen da ahanzturaren infernuetan”.

Eta hitz horiekin batera, beste hauekin ere akordatzen naiz, akaso horiek baino etsigarri eta tristeagoak:

“Espainiar bakoitzak izaki primitibo baten gisara egiten dio aurrera munduari, berak baino lehen inork mundua begiratu, sentitu, ulertu izan ez balu bezala. Hain balio handia duen jarraitutasunaren lotura falta da, tradizioarena. Zenbat ahalegin antzu, gure arbasoentzat; zenbat denbora galdu, guretzat”.

Cernudak benetan pentsatzen zituelako dira hitz horiek hain tristeak. Eta euskaldunontzat berdin balio dezaketelako egiten zaizkit hain etsigarriak. Hegoaldeko euskaldunoi, behintzat. Tradizioaren katebegia ez hausteari dagokionez, askoz sanoagoa eta sano hobea izan delako iparraldeko literaturaren tradizioa.