Etxeko liburutegia txukuntzen ari nintzela, aspaldian ahazturik nuen Ramon Zulaikaren Los gatos (1973) liburuarekin egin dut topo. Liburua zabaldu eta idatzi zidan eskaintza luze bezain ederra irakurri dut. Amaieran, sinaduraren ondoan, katu baten silueta ageri da; katuei zien maitasunaren seinale, beti marrazten baitzuen irudi bera. Orduantxe etorri zait gogora: liburutegian topo egiten genuen bakoitzean, musa bibotedunez hizketan amaitzen genuela.

Antzina-antzinatik erakarri du katuak gizakiaren arreta. Beren edertasun sentsualak, alferkeriak, isiltasunak, graziak eta independentzia basatiak liluratu gaituzte mendeetan zehar. Lagun leialak dira, txakurrek baino arreta gutxiago eskatzen dutenak. Izaki misteriotsu eta dotore hauek ez dute ez gurtzen ez obeditzen; mugimenduaren artista dira, ekilibrista apartak eta dotorezia hutsa. Argazkietan ere beti azaltzen dira eder. Berekoiak direla esan ohi da; eta hala ere, garai guztietako milaka idazlek, Ramon Zulaikak bezalaxe, katuak izan dituzte alboan, beren jabeak liluraz eta lotsagabeki menderatuz.

Jakina da idazleak erabateko bakardadea behar duela sormen lanean, eta askok katuekin partekatzen dute bakardade hautatu hori. Idazleen etxeetan, mahai azpian, paperen gainean edo teklatuaren erdian, katu bat ageri da maiz, ez laguntzaile gisa, lekuko gisa baizik. Katuak ez du idazlea animatzen, ez dio erritmorik markatzen, ezta aholkurik ematen ere. Egon egiten da. Eta hori nahikoa da. Ez da kasualitatea idazleen artean hainbeste katuzale aurkitzea: Katuak ez du obedientziarik eskatzen, ez du azalpenik behar, ez du jaberik onartzen. Idazleek ere halako lurralde propio bat behar dute sortzeko; askatasunez eta isiltasun adostu batean bizi den espazio bat.

Idazle katuzaleen zerrenda luzea da oso: Julio Cortázar, Jorge Luis Borges, Mark Twain, Marguerite Duras, Ernest Hemingway, Doris Lessing, Charles Bukowski edota Margaret Atwood dira horren lekuko, bakoitzak bere modura bizi izan zuelarik miresmen hori.

Mark Twain, esaterako, katuzale amorratua zen. Bambino bere katu kuttuna New Yorken galdu zenean, iragarki bat ipini zuen prentsan hura deskribatuz. Bambinok, ordea, ez zuen laguntzarik behar izan eta bere kabuz aurkitu zuen etxerako bidea. Jorge Luis Borgesek, berriz, errespetu ia sakratua zien: liburutegian sartzerakoan katuari "sar al naiteke?" galdetzen omen zion, eta animalia bere aulkian eserita bazegoen, idazleak beste aulki bat aukeratzen zuen lanerako.

Doris Lessing britainiarrak 2007an Nobel Saria irabazi zuenean, kazetari eta kuxkuxero ugari bildu ziren bere etxe atarian. Orduan, bere kezkarik handiena ez zen saria bera izan, bere katuaren deserosotasuna baizik. Margaret Atwoodentzat ere, katuak ez dira anekdota soil bat. Blackie katuaren heriotzak dolu sakona eragin zion, eta The Door liburuan argi utzi zuen galera horren pisua: katuak hiltzean, gizaki izatearen bigarren azala galtzen dugula iradoki zuen. Bestelakoa zen Charles Bukowskiren ikuspegia; Howard Sounes bere biografoak azaldu zuenez, idazlea sentibera bihurtu zen zahartzaroan katuei esker: “Nire hurrengo bizitzan katua izan nahi dut. Egunean 20 ordu lo egin eta jaten eman diezadatela. Egun osoa ipurdia miazkatzen pasa nahi dut ”, esaten omen zuen modu probokatzailean. 

Prosan ez ezik, poesian ere txoko esanguratsua izan dute katuek; Pablo Neruda, Elizabeth Bishop, Charles Baudelaire edota T.S. Eliot bezalako poetek eskaini dizkiete bertsoak. Horien artean, bereziki ederra da Wisława Szymborskaren "Katua pisu huts batean" olerkia, heriotzaren dolua eta mina modu berritzalean azaltzen baititu. "Hil, hori ez zaio katu bati egiten" bertsolerro indartsuarekin hasten da. Bikotekidea hil ondoren idatzitako poema honetan, apartamentu huts batean jabearen zain dagoen katuaren ezintasuna kontatzen da. Animaliak ezin du heriotza ulertu, baina bizitzaren ordena galdu dela sentitzen du; horregatik dago jabearen itzuleraren zain, haserre eta minduta, horrela desagertzea zilegi ez dela aurpegiratzeko. 

Szymborskak katua heriotzaren eta hutsunearen lekuko bihurtzen duen bitartean, Juan Goytisolok beste bide bat hartzen du bere "Desmemoriak 5" poeman (Rikardo Arregi Diaz de Herediak euskaratua). Goytisolorentzat, katuaren begirada ez da doluaren isla, kontzientziaren epaile isil eta zorrotza baizik:

Katuak begiratzen dit

andre aristokrata ingeles baten antzera.

Zer espero du nigandik?

Zergatik finkotasun hori?

Ezkutatzen dudan gaiztakeriaren bat

aurpegiratzen dit mutu?

Gonbidapena ote da

zigor bat garbitzeko?

Katua ez da katua.

Nire arima da, nire kontzientzia.

Harrigarria da izaki berak nola har ditzakeen hainbat forma idazleen begietan: dela dolua, dela kontzientzia, dela sormenaren lekuko mutua. Katuak ez du ezer egiten, baina bere presentzia hutsak idazlearen barne-mundua biluzten du.

Ramon Zulaikaren liburua berriz ere apalean gorde aurretik, katuaren silueta beltzari begiratu diot. Beharbada, liburutegiko izkinaren batetik, katu baten begi berdeek nire mugimenduak zelatatzen jarraitzen dute, isilpean, nire arimaz eta nire paperez jabetzen diren bitartean. Azken finean, musa bibotedunek beti izango dute azken hitza.