Iazko irailaren 6an izan zen. Añorgako Antzoki Zaharrera sartu eta han topatu nuen Maria Oses Saiz (Arrasate, 2000), atearen aldamenean. “Guillotina festa” zen, Donostiako autoedizio topaketa. Miau estudioko materiala saltzen zebilen, irri konplize bana oparitu genion elkarri. Orduan erosi nuen “argiak sabaian korrika” izeneko poema bilduma.

Arrasateko Irati tabernan egin dugu zita. Olaia Inziarteren kantu bat entzuten da Maria atetik agertu denean. Ez litzaidake hasteko modu hoberik okurrituko. Geuretzat gordeko ditugu kafea atera ziguten artean elkarri kontatuak. Esku biak kikarari helduta zituela ziurtatu arte ez nuen piztu grabagailua.

Tira, Maria, zer moduz zaude?

Ondo. Egia esan ondo. Apur bat urduri ere bai, baina badaukat berba egiteko gogoa ere.

Hasteko, Argiak sabaian korrika izeneko liburuaz egin gura dut berba. Nik sare sozialen bidez izan nuen haren berri eta propio joan nintzen Añorgara liburua erostera. Orduan argitaratu zenuten, ezta? Nolakoa izan da prozesua?

Bai, hala izan zen. Eta prozesua… ba apur bat arraroa izan zen. Tira, aitortuko dut nik liburu honekin sentsazio arraroa daukadala orokorrean. Baina horrela izan zen: nik poema dezente nituen bilduta eta baneukan gogoa zerbait egiteko. Batez ere kapitulua ixteko. Beste gauza batzuetan hasita nengoen eta baneukan fase hori ixteko beharra. Neukana nolabait artxibatuta, beste kontuetan lasaiago aritzeko. Eta Miau estudioan ere ari ginen, eta bertan kide dudan Lexuri (Doyague) komentatu nion zerbait egiteko gogoa nuela, eta bera ere motibatu zen. Biok geneukan gogoa autoedizioa lantzeko barrutik. Ze aurretik Fereka liburua egin nuen Libe Argoitiarekin, eta baneukan esperientzia apur bat, baina autoedizioari beste leku batetik heltzeko gogoa ere banuen. Abiapuntua, beraz, hori izan zen: neukan materiala bildu eta ordentzea gero nonbaiten jartzeko. Eta hortik aurrera… poemak aukeratzea-eta oso zaila egin zitzaidan. Lan arraroa izan zen, ze egia da autoedizioan, ez zaude bakarrik, baina bada apur bat “zu, zure mobida eta zure hautuak”. Baina gatazkak gatazka, aurrera egin genuen. Guillotina jarri genuen helburutzat, joateko ilusioa geneukan eta baiezkoa jasota geneukan honezkero. Beraz, motibazio polit bat izan zen hori; liburua ordurako egitea. Epemugaren aitzakiak jarri zuen erritmoa, poemak bildu, gero Lexuk irudi batzuk ere egin zituen eta kito. Gainera, udara horretan bidaia handi bat egin nuen, beraz, inprentara bidali genuen, desagertu nintzen, eta bueltan bertan topatu nituen liburuak. Orduan bai, prozesua hori izan da. Urte askotako poemak dira, orduan batzuk oso urrun sentitzen ditut, beste batzuk ez… Betiko kontuak.

Ferekarekin ere hala izan zen?

Ez… Fereka izan zen, ez dakit nola esan. Prozesu integralago bat. Liberekin elkartu, zer egin erabaki… Antolatuagoa izan zen dena. Hau kaotikoagoa izan da.

Liburu hura bion artean egin zenuten, beraz. Eta hau zurea da, baina Lexuk ilustrazioak egin ditu.

Bai, hori da.

Entzun izan zaitut esaten liburuak ez daukala ildo tematiko bat, baina unibertso berean gertatzen da dena. Nik esaten dudan bezala, “biziaro baten kronika posible bat” da zeure hau ere.

Bai. Ez da gai bati buruzkoa. Beno Fereka ere ez. Egin ditudan gauza gehienek ez dute izan ildo tematiko bat. Ez da zerbaiti buruzko liburu bat. Baina nire egonezinen artean, tira, oso originala ere ez naiz, badago ildo orokor bat. Zaila egiten zait definitzeko, orduan, gurago izaten dut zabalik utzi.

Baina badaude, ez dakit nola esan, aingura moduko batzuk ere. Adibidez, niretzako liburu hau Arrasateri errotuta dago.

Bai? Hala iruditzen zaizu?

Bai, eta agertzen dira beste leku batzuk ere. Eta bidaiak, eta joan-etorriak. Baina niretzako Arrasatetik idatzita dago. Kurtzetxikiri izeneko poemagatik izango da akaso…

Jo, ba zelako poza! Egia da e, bada oso Arrasaten eta Arrasaterako bidaietan idatzitako liburu bat.

Niretzako bada, ez dakit zelan esan. Gure belaunaldiko ahots batek, herritik, jaioterritik, kontatzen duen zerbait. Eta hori zugandik asko interesatzen zaidan gauza bat da. Miau estudioa ere herrian bertan sortu duzuen zerbait da… ez dakit.

Bai, ez da izan… hau da, bizi izan naiz kanpoan ere bai eta beti itzuli naiz. Eta nerabetan izan nuen garai luze bat non pentsatzen nuen inoiz ez nintzela itzuliko. Eta gero, hemen garatu dut nire bizitza nahiko luze eta finko. Bai, egia da hemen sare bat topatu dudalako ere badela hein handi batean. Eta justu Lexu, Ane Zubeldia ere etorri berri da hona bizitzera… sorkuntzarako arnastxo bat ere topatu dut hemen eta horrek asko lagundu du. Baina bai, herrian geratzearena inkontzienteki uste dut bai izan dela hautu bat, baina ez gehiegi hausnartua egia esan.

Ederki. Eta ze harreman daukazu poemak idaztearekin?

Oso garaika doa. Oraintxe bertan, adibidez, liburua argitaratu zenetik, uste dut ez dudala poemarik idatzi. Oso garaika izaten da. Ez naiz batere konstantea. Eta ideia bat daukadanean idazten dut askotan mobileko notasen eta… eta gero gutxitan hartzen dut tartea benetan esertzeko. Egiari zor, orain blokeo garai baten nagoela ere esango nuke… Baina tira, oro har, gustatuko litzaidakeena baino askoz gutxiagotan esertzen naiz ganoraz idaztera. Gero animatzen naiz gauzetara eta, e. Idazketa tailerretara eta… apur bat tarteak behartzeko edo… baina hori, ez naiz oso konstantea.

Zenioen honek “ea zer irteten den hemedik” poemara eraman nau. Grazia egin zidan irakurri nuenean. “txikitan idazle izatearekin amesten nuen/ (...) eta aitak esaten zidan ezetz, ez nintzela gai izango/ (...) nik ez neukala jarraitutasunik”. Kontraesan polit bat sortzen da: idazlea izango ez dela dioen baten poema bat liburu batean irakurtzea.

Bai, bai… Egia da idazletzarena… Ez da gauza bera autoeditatzea edo argitaletxe batekin argitaratzea. Hor ere kategoriak… beno, norberarenak klaro… baina markatzen dira apur bat. Egiari zor, ez naiz sekula saiatu argitaletxe batekin harremanetan jartzen… sekula ez dut izan asmo hori edo aspirazio hori. Baina bai, norberari idazletasuna aitortzearena… kostata. Egia da gero eta harreman hobea daukadala idazle berbarekin. Ingurura begiratu eta pentsatzen dut: “tira, ba hau bada, ni ere zerbait bai”. Baina bai, kostata. Lehen esan dizudana, ez da nire egunerokoan dagoen zerbait… ez dut egunero idazten. Nahiz eta baden beti nire egunerokotasuna zeharkatzen duen zerbait. Baina ez da nire jarduera nagusia, ezta gutxiago ere. Orduan, harreman hori gatazkatsua da… baina berba horren gero eta lagunagoa naiz. Paradoxikoa, e! Gutxien idazten dudanean adiskidetzea idazletzarekin… Egia da hainbat gauza egin ditudala. Idatzi-idatzi bai, baina gero gidoiak, oholtza gaineko gauzak… orduan horri guztiari kontzeptu bat jartzea ere zaila egiten zait.

Eta konkretuki, liburua sortzeko, jada artefaktu moduan, nola egin duzue lan?

Ba paretan itsatsi nituen poemak. Eta idazten edo iritziz aldatzen joan ahala, lekuz aldatzen nituen, batzuk kendu, beste batzuk jarri… Lexuk ere bertan itsatsi zituen ilustrazioak… Eta apurka-apurka pareta horretan joan zen agertzen. Garai luze bat egon zen non dena koherentea izatea nahi nuen eta horretan tematu nintzen. Eta gero azken bi asteetan esan nuen: “Kitto, amaitu da. Bestela lanean jarraituko dut eta beste liburu bat izango da azkenerako”. Paretan jartzearena, nik sekula ez nuen egin, baina Lexuk esan zidan berak behar zuela, eta gero niri ere oso lagungarria egin zitzaidan osotasunaren gaineko kontzientzia hartzeko.

Nik ere egin izan dut, eta oso ederra da. Gure lana artisautzatik gertuen dagoen momentua dela esango nuke.

Bai, eta gauza asko gertazen dira. Exisititzen hasten da nolabait, ez? Guk, adibidez, zelo urdinarekin pegatu genuen paretan, eta horrela erabaki genuen liburua urdina izango zela… pentsa!

Eta izenburua nondik dator?

Izen bereko poema idatzi nuen lehendabizi eta gustatu egin zitzaidan. Gero, gainera Ainhoa Urienek Ehun zaldi trostan atera zuen eta pentsatu nuen… “Ai ama! Kopia bat da?”. Antzekoa iruditu zitzaidan. Baina ez, poematik sortu zen eta eramaten ninduen asko gure haurtzaroko momentu batera. Txikitako gelan egurrezko kontraleihoak zeuden, eta argia sartzen zen bertatik.

Poesiari buruz egin nahi dut berba. Niretzako ez da kasualitatea idazle gazte asko poetak izatea. Edonon egin daitekeen zerbait da. Literatur genero prekarioena dela esatera ausartuko nintzateke zentzu horretan.

Aurrekoan idatzi zenuen nonbaiten horri buruz, bai. Ulertzen dut esan nahi duzuna. Pieza independenteak direnez (nahiz eta berez ez), nik ere ikusten diot hori. Baina ez da hori bakarrik. Nik uste dut sortu dela giro bat hor. Neska gazte poetak gai batzuei buruz idazten… Nik uste dut badagoela hor, kontraesankorra da, akaso, baina espazio seguru moduko bat: “bueno poesia da… egin dezatela nahi dutena…”

Arrazoi duzu, bai. Eta era berean sentitzen dut giro horretan, elkarren existentziak legitimatzen gaituela.

Bai, bai.

Aipatzen ari garen honi buruz ere baduzu poema bat. “neska bat baino ez naiz” izenekoa. “ez idatzi maitasunari buruz ez aipatu loreak/ ez joan hain femenino jantzita”.

Egia da, bai. Gaztelaniazko “solo soy una chica” esamoldetik dator. Ni mundu horretakoa naiz. Eta horri buruz ere nahi dut idatzi. Eta uste dut egiten ari garela.

“Kurtzetxiki” izeneko maitasun poema, adibidez. Mendi bati idatzi diozun poema kursia.

Poema hori idatzi nuen kontzientzia askorik gabe, oso azkar… eta gero jende askori iritsi zaio. Oso neure sentitzen dut poema hori. Eta oso eroso nago unibertso horretan. Kursitasuna apropiatzea gauza handia iruditzen zait, asko erakartzen nau horrek. Eta badu erresistentziatik ere, ez? Leku hau eman diguzue, ba hartu egingo dugu, eta egingo dugu ondo. Eta elkarren lanak ere interesatzen zaizkigu. Hori ere gauza handia da. Hau da, nik irakurtzen dut zure Berriako zutabea egunero  eta esaten dut: “Hau da. Nik hau irakurri nahi dut”. Edo ez dakit… poesia txiki hori. Niri hori interesatzen zait.

Liburura itzulita, badago pertsonaia bat Haizea askotan agertzen dena.

Bai, asko agertzen da! Baina gero konturatu nintzen presentzia horrekin guztiarekin. Poemak ordenatzen hasi nintzenean konturatu nintzen. Haizea nire ahizpa da, eta da oso pertsonaia poetizagarria. Egiten dituen gauza denak dira… Eta egia da poemetako asko, lehen aipatu dugu, Arrasatetik daude idatzita. Baina are gehiago, haurtzaroarekin lotzen ditut asko, eta gure gurasoen etxetik pentsatutakoak dira. Kurtzetxiki, adibidez, gurasoen etxearen parean dago eta… Eta etxe horretan ni ahizparekin bizi izan naiz beti. Gela berean. Eta gure etxean intimitate gutxi egon da beti; atea beti zabalik eta gela berean biok. Espazio eta denbora asko partekatutakoak gara eta, beraz, inkontzienteki harekin lotzen ditudan pasarte asko daude. Baina lehen esan dizudana, bere berba egiteko modua, bere komentario asko… dira poemagarriak. Mundua ikusteko modu berezia du.

Liburuko hasierako aipuen inguruan ere egin nahi dut berba. Kuriosoa egin zitzaidan: Sara Torres eta Olaia Inziarte.

Bai! (Barreak). Oso konkretuki nire mundua! Aipuen kontuarekin… lehenengo hori, Sara Torresen aipua, aspalditik neukan gordeta, eta are, ez da aipu bat bere horretan. Podcast baten esan zuena transkribatu nuen hitzez hitz. Asko ikusi nintzen bere hitzetan, eta bai izan da niretzako leitmotiv bat. “Hau bizi dut, baina ez dakit oso ondo zelan esplikatu…” Eta Torresek bikain azaltzen zuela iruditu zitzaidan: arintasuna eta feminitatea lotzearen zera hori. Bere berbetako modua ere bada oso horrelakoa. Baina gero dator Inziarte eta esaten dizu: “Ezpainak pintatuta gorriz/ eta nik, berriz,/ gorriz zikina muturra”. Kontraesankorrak ematen dute aipuek, baina nire ustez gauza bera esaten dute. Egia esan gero ez dakit zenbateraino lotzen diren poemekin edo ez, baina bien arteko lotura eta ez lotura hori pertinentea iruditu zitzaidan.

Nik esango nuke badutela zentzua. Lehen aipatu dudan zera horrekin lotuta, niretzako kontu hauek zeharkatzen dute gure bizimodua, eta bada modu bat gure izateak herrietan kokatzeko ere.

Bai. Arrasate herri bat da. Eta zer da neska izatea Arrasaten? Hor ere badago mamia. Gai batzuk intensifikatu egiten dira txikitasunaren baitan. Kezka batzuk desagertu eta beste batzuk handitu egiten ditu herrian bizitzeak.

Hain zuzen ere horra nahi nuen iritsi. Txikitasuna da liburua zeharkatzen duen ardatzetako bat. Ahizparekin partekatzen zenuen gelaren txikitasuna, Arrasateren txikitasun sinbolikoa, liburua bera ere txikia da…

Konturatu gabe egindako zerbait izan da. Askotan gertatzen da, ezta? Gauzak egiten dituzu eta gero hartzen dute zentzua. Eta asko eskertzen dizut liburuari buruzko irakurketa hauek ekartzea, apur bat nire krisia arintzen laguntzen didate…

Nolako feedbacka jaso duzu oro har?

Ez dut apenas feedbackik jaso eta horrek eragin du neure buruarekin halako txoke arraro bat izatea. Uste dut asko alderatu dudala Ferekarekin eta klaro, Fereka atera genuenean ginen hogei urteko bi neskato jator Arrasaten. Gainera, AEDn (Arrasate Euskaldun Dezagun) egiten genuen lan… Aurrekoan gaur egungo begiradatik gertatu zenaz pentsatzen egon ginen eta… Asko asko saldu genuen.

Ni akordatzen naiz. Fenomeno bat izan zen.

Ia bostehun ale saldu genituen. Poema liburu ilustratu autoeditatu bati buruz ari gara. Harrigarria da. Baina bai… fuertea izan zen. Eta uste dut momentuan ez ginela oso kontziente, ez genekielako. Ezjakintasun handiarekin abiatu genuen bidea. Nerea Ibarzabali galdetu genion, beraiek Txakur Gorrian eta zebiltzanez… eta euren laguntzaz egin genuen. Noski, orduan guk xalo-xalo pentsatu genuen: “Hau da euskal literatura, Arrasate osoak erostea liburu bat”. Brometan ari naiz, baina boom hori existitu zen eta hori zen nik liburugintzarekin neukan esperientzia. Orduan hau beste gauza bat izan da. Nik ere beste leku bat eman diot. Eta Guillotina oso ederra izan zen, baina gerora, izan ditut zalantzak ere… Eta egia esan, erantzunik ez jasotzeak ere areagotu ditu zalantzak, nahiz eta batuzk jaso ditudan eta oso onak, baina beti alde txarrari begiratzen diogu horrelakoetan… Eta betiko munstroak: “Zergatik idazten dut, nora doa egiten dudana…”. Ni ere kontziente naiz ez diodala eman, akaso, behar zuen lekua liburuari. Bada denboratxo bat argitaratu zenetik, eta ez naiz liburura itzuli oraindik. Lagunagoa dut orain, baina sentsazio arraroak hor jarraitzen du. Egia da, oso garai ezberdinetan kaleratu ditudala bi liburuak: Fereka garai akademikoan idatzi nuen, eta ni beti egon naiz ohituta ba nota onak, errekonozimendua jasotzeko modu bat, gauzak egiteko modu bat, Arrasateko Literatur Lehiaketa irabazi… Ba leku konkretu bat, azkenean. Eta orain beste leku batean nago.

Oso berba gutxi egiten da Arrasate Literatur Lehiaketari buruz. Belaunaldi oso bat markatu zuen. Markatu gintuen.

Bai, bai. Guk ere han egin genuen topo. Eta baginen batzuk e! Zenbat urtez egon ginen hor… ahal izan genuen guztietan! Egin beharko genuke zerbait denok elkarrekin. Zu gerora itzuli zara?

Bai, idazle gonbidatua izan nintzen urte batean.

Ni ere bai! (Barreak).

Egia da horrelako literatur lehiaketek ere badutela eragina norbere ibilbidean. Baina hori bukatzen da eta, klaro… Ba zuek Fereka.

Bai, noski! Ba pentsa, ez? Bonbazo bat, gainera lagun batekin… Amets bat zen. Baina gaur egundik begiratuta simulakro baten barruan kokatzen dut. Ikuskizun bat ere egin genuen Loraldian… Mundu bat izan zen… Harrigarria. Ferekarena ez zen izan normala, eta liburu hau etorri da normaltasun baten barruan. Eta aldi berean dauka beste balio bat, kontzientzia handiagoarekin eta leku kontzienteago batetik eginda dagoelako. Orduan, autoepaia ere zorrotzagoa da orain. Beste momentu bat da, beste liburu bat… eta ez naiz damu. Egin behar nuen zerbait zela uste dut, nire idazketari kanpotik begiratu ahal izateko tarte batez.

Eta batetik bestera, poemak idazteko moduan ere igarri duzu aldaketa?

Bai eta ez. Bigarren hau, poesia askoz gehiago irakurri ostean idatzitako liburu bat da. Aurreko liburua baino lehen, oso poesia gutxi irakurtzen nuen. Baina bai, emaitzan akaso ez da hainbeste nabaritzen, baina poesia asko irakurri dut, berba egin dut poesiari buruz, pentsatu dut gai hauei buruz beste pertsona batzuekin… Eta horrek beste leku bat ematen dizu. Forma aldetik gauza berriak probatzeko baimena eman diot neure buruari, adibidez. Eta edukiari dagokionez… ere bai. Ferekan serioagoa izaten saiatzen nintzen, beste marko batetik. Eta honetan neure buruari permititu diot idatzi nahi nuen gauzei buruz idaztea. Neure bizitza benetan gurutzatzen ziren gaiei buruz, nahiz eta txikiak izan. Eta ez hainbeste gai handiei buruz. Beno, txikiak esan dut, baina ez da txikia. Egunerokotasuneko gauzak, edo gai espezifikoagoak.

Asko interesatzen zait kontzientzia hartzearen kontua. Poesia irakurtzea.

Bai. Dezente irakurri dut. Baina ez poesia bakarrik, askoz gehiago irakurtzen dut orokorrean. Baina poesiara etorrita, uste dut topatu dudala azkenaldian benetan gustatzen zaidan poesia bat. Lehen askotan behartzen nuen neure burua poesia irakurtzera, baina ez zitzaidan gustatzen edo egiten zitzaidan astuna edo… Eta orain topatu dut. Topatu dut unibertso bat, bai euskaraz eta baita euskaratik kanpo ere. Espainiar estatuan, adibidez, badago mugimendu bat asko interesatzen zaidana. Orain dela gutxi Paula Melchor idazlearen Un conjuro irakurri nuen, adibidez. Benetan. Izugarria da. Letraversal argitaletxea egiten ari den bidea oso ederra da. Egia da, konturatu naizela nire oso-oso antzekoa den jendea irakurtzeko joera daukadala, ez dakit ona den edo ez, baina hori egiten dut. Orduan… uste dut hortik ere asko edan dudala. Neska gazteak, marikak, bollerak… Mundu oso zehatz baten barruko jendearen poesia asko interesatzen zait eta irakurtzen dut hori dexente. Gaitegi aldetik, eta baita formari dagokionean ere, oso gauza interesgarriak daude.

Beste gauza batzuen artean, lehen aipatu dugun kursitasunerako joera bada poesia mota honen ezaugarri bat, ezta?

Bai. Ni gainera nago orain… batez ere hau idatzi eta gero, oso horretara. Hainbeste denboran egin diot uko… Orain guztiz egon nahi dut horretara. Bai kursitasunari! Gauza kursiak egin nahi ditut, hori gozatzen dudalako. Beti irakurri izan ditut horrelako gauzak, baina neure buruari idazteko zilegitasuna ematea ere gauza handia izan da. Potentzial politiko handia dauka, gainera, hemendik sortzeak. Ez gara hutsaltasuna defendatzen ari. Lehen aipatu dudan Un conjuro iruditzen zait komentatzen ari garen honen guztiaren adibide oso on bat. Oso kursia da. Neskato bat da poemak kontatzen dituena, orein bat daukan neskato bat… Basoan bizi da, errekatxo baten ondoan… Eta bat-bateak kontatzen dizkizu gauza oso oso bortitzak, baina marko horretatik. Gero gauza xaloak ere bai. Baina markoa berbera da kasu guztietan. Kursitasun politiko bat dago horren guztiaren atzean.

Kontzientzia hartzeaz ari garenez, badago zure liburuan poema bat testu introtuak izenekoa hortaz diharduena. “Hau poesia da?” galderari erantzuten diona.

Bai, eta oso galdera sakona iruditzen zait. Niri esan izan dit jendeak egiten dudana ez dela poesia. “Zure kontuak bildu dituzu, eta oso ondo dago… baina hau ez da poesia, ez?” Ba bai, edo ez. Gura duzuna. Baina poesia izateak edo ez izateak ez du ezer aldatzen berez. Gauzak oso modu itxian ulertzen baldin baditugu, lan asko gelditzen dira gure ulermen markoetatik kanpo. Eta uste dut horri buruz idazteak, poema hori idazteak, lagundu zidala gauzak horrela ulertzen. Niretzat poema liburu bat da, hala ere. Hartu ditut arrisku batzuk, baina arrisku horien gaineko kontzientziak aldatu egiten du dena.