Elena Olave eta Jone Erzillarekin elkartu gara Bilbon Isla #1 Love aldizkariari buruz hitz egiteko. Uda aurretik aurkeztu zuten lehen zenbakia, eta elkarrizketa hau egiteko unean bigarrena izango dena ari dira prestatzen. Proiektuaren bultzatzaileek belaunaldi bereko hainbat artista saretu dituzte aldizkariaren edukiak osatzeko, eta Maria Gascon-i eman diote aldizkariaren estetika -eta harekin bat eginez datorren oparia- diseinatzeko ardura. Bere argazkiekin batera, Irantzu Yaldebere, Adrian Campos eta Maider Gonzalorenak datoz.

Aldizkariak funtsean artearentzako erakusleihoak berrasmatu eta zabaldu nahi dituen arren, ez da arteaz bakarrik ari, edo ez modu hertsian: osatu gabe geratu ohi zaizkien arteari buruzko elkarrizketak jarraitu nahi izan dituzte bertan, eta kritikaren ikuspegia zabaldu kronikaren hibridatzean. Artea eta beste diziplina batzuen arteko zubiak zabaltzen ditu Islak; haien artean, literatura.

Aldizkariaren aurkezpenei buruz solasean aritu gara lehenik: Anti- liburu-dendan eta Iruñeko Matalaz espazioan Egun Motelak eta Plazeratu kolektiboekin egin dituzte udaberrian. Elena Olave eta Jone Erzilla bultzatzaileek sortu dute zerotik proiektuari dagokion guztia, eta beren gain hartu dute zabalkundea ere: Anti- bera, Karrikiri, Katakrak, Kaxilda... Lan karga horrek suposatzen duen erronkaz eta irakaspenaz mintzo dira etengabe, pasio handiz. Ez da ohikoa paperean euskara hutsezko aldizkari berriak sortzea, are gutxiago estetika zaindu batekin, eta dagoeneko bigarren zenbakiak berrikuntzak izango dituela aurreratu dute.

EIE: Badaukazue maiztasun jakin baterako prebisiorik?

JONE: Hasieran gure intentzioa zen urtean bi edo hiru zenbaki ateratzea, baina ezin gara heldu. Ardura handiegia da, eta momentuz uste dugu urtean bat ateratzea lorpen handia litzatekeela.

ELENA: Bai, behin eginda dagoela rebista zabaltzeko denbora ere behar dugu, aurkezpenak antolatzeko...

JONE: Gure asmoen artean rebistaren aurkezpen bereziak egitea zegoen; ale bakoitzean badago pertsona bat diseinu proposamen berezi bat egiten duena, aitzakia bezala erabili nahi genuen hori aurkezpenetan ere beste zeozer egiteko, aldizkariaren jarraipen bat izan dadin, proiekzioekin...

ELENA: Matalaz espazioan jazo zen apur bat, eta Anti-n ere Mariak proiekzioak egin zituen, kalean proiektatuz letra batzuk... postal batzuk ere egin genituen Mariaren eta Irantzu Yaldebereren argazkiekin, testu zatiekin... Ez genuke nahi aurkezpen konbentzionalak izatea.

Ideiak ez zaizkie falta, baina denbora aipatzen dute, eskaini behar zaion dedikazioa, eta horrek batzuetan dakarren ezintasuna. Orain Maria Cascon ere gehituko zaie kudeaketan, eta bigarren zenbakiarekin kolaboratzaileen sarea zabaldu nahi dute. Baina bideak nola eraman ditu arte aldizkari baten sorkuntzara? Jonek Arte Ederrak ikasi zituen, eta gero «Ikerketa eta sormena artean» masterra ere egin zuen. Orain denda batean egiten du lan, baina beti ere artegintzatik hurbil egoten saiatzen da «Badut praktika artistiko bat, irudiari loturik batez ere, baina hortik ezin bizi...». Jonek sorkuntza artistiko iragankorrak aipatzen ditu, artelana espazio zehatzetara egokitzeko joera. Elena poeta gisa ezagutu dugu, Zeldak (Balea zuria, 2019) eta Keinura itzuli (Susa, 2022) liburuekin, edo Nora Alberdirekin batera sortutako Eevee (2023) liburuarekin. Aurretik artearen historia ikasi zuen, eta doktorego tesia egiten dabil egun arte garaikideko ikerketan, EHUn. Berrian testua eta artea uztartzen aritu zen luzez, arte kritikak idatzi zituenean.

EIE: Nola iritsi zineten elkarrekin proiektu honetara?

ELENA: Lagunak gara lehendik. Durangoko Sorginola gaztetxean batera egon ginen, hura existitzen zenean. Baginen talde bat bertan, eta Jonek eta biok fanzine bat editatzen genuen. Gaztetxearen proiektua bukatu zenean, artearekin zeozer egiteko gogoz geratu ginen.

JONE: Nik uste dut faltan botatzen genituela euskaraz eta euskaratik sortutako arteari buruzko testuak, baina ez hainbeste itzulpenak. Artearen inguruan gabiltzan askok bagenuen nahi bat, arteari buruzko aurrez aurreko solasaldiak amaitu egiten diren sentsazioa, gertaera artistikoak daudenean gero ez direla haien inguruko elkarrizketak luzatzen, edo ez dela inon geratzen gordeta. Eta pena da. Ez dakit batzuetan ez ote den ez garelako esatera atrebitzen, horregatik proiektu hau gauzez berbetan hasteko eta nonbaiten gordetzen hasteko modu bat izan zen.

ELENA: Gertatzen ari denaren inguruan konbertsazioak modu kolektiboan emateko modua da proiektu hau.

Luzea da izenen zerrenda aldizkarian: Akane Saraiva, Irantzu Yaldebere, Maria Cascon, Arrate Erdoiza, Izaskun Araluzea, Martin Ziriza, Maddi Iraeta, Jon Ibala...

EIE: Komentatu duzue zuen bulkada zein izan den, baina gero nola saretzen da hori? Aldizkari honetan izen asko daude... Zer izan zen lehenbizi, aldizkariaren ideia eta gero jendea, edo jendea eta gero aldizkaria?

ELENA: Nik uste dut lehenengo aldizkaria izan zela, nolabaiteko proba piloto bat izan zelako nola irteten zen ikusteko; horregatik, batez ere gure inguru hurbileko jendeak parte hartu zuen idazten eta edizio kontuetan laguntzen. Hurbiltasun minimo bat ere behar genuen proiektua aurrera eraman ahal izateko. Gehienak agian ez dira lagunak, baina bai behintzat ezagunak, konfiantza zegoen eurengan.

JONE: Bazen zeozertan lanean zebilen jende bat, hori eta arte diziplina desberdinetakoak izatea interesatzen zitzaigun guri.

EIE: Zuen asmoa da hurrengoetarako ere antzeko sarearekin kontatzea, edo jende gehiagorengana joko duzue?

ELENA: Jende berriarengana joko dugu, perfil ezberdinekoa izango da, ez hain hurbilekoak eta oso diferenteak lehenengo rebistarekin konparatuta. Beste sare mota batzuetara heltzea da gure asmoa. Azkenean, pertsona bakoitzak bere sarea eta bere ingurua dituelako.

JONE: Gure nahia errebistarekin jendeari adierazteko espazio bat ematea da. Horregatik, ahalik eta jende gehienari eman nahi diogu aukera hori, eta espazio hori izatea guk sortua, eta guk erabakita zelan izan ahal den.

EIE: Hori dago proiektuaren oinarrian? Espazioen beharra ikusten duzuela adierazteko, komunikatzeko...

ELENA: Bai, egia da hau sortzeko gure pizgarrietako bat arte garaikidearen munduan gauza gehienak gaztelaniaz edo ingelesez egiten direla izan zela. Gaur egun agian lehen baino apur bat gehiago idazten da euskaraz, baina gutxiegi hala ere.

JONE: Euskarak daukan ezaugarri onetako bat da gauza batzuetaz berba egiteko hizkuntza ez dagoela hain mugatuta, erdaraz pasatu ahal dena arte garaikidearen arloan.

ELENA: Bai, hizkuntza batzuetan kode batzuk errepikatu egiten dira.

EIE: Ez dakit ondo ulertzen dudan. Zer ikuspegitik ari zarete?

JONE: Badago idazteko modu bat ikasitakoa dena, adibidez arte erakusketa baten inguruan mintzatzeko, ez dena hainbeste norberarena baizik eta jasotakoa. Beste hizkuntza batzuetan gehiago idatzi izan denez hitz batzuek esanahi oso itxia dute jada, euskaraz nire ustez ez da hori hainbeste gertatzen.

EIE: Eta orduan euskaraz idazteak zer permititzen dizue?

JONE: Uste dut euskaraz idaztean topatu behar duzula zurea den modu bat, eta hori aberasgarria izan daitekeela testu mota berri bat agertzeko. Ez da ikasitako zeozer errepikatzea, zuk topatu egin behar duzu modu bat esaten zaren hori esateko. Ez du zertan beti gertatu, baina batzuetan ahal da eman.

Aldizkarian irudigintza eta estetika erakargarriaz gain, bada idazketaren bitartez ahotsa topatzeko atal franko: «Anpuluak», beste diziplinetako obren oihartzunak jasotzeko; «Bitxigela», non idazleei Objektua, Lekua eta Pertsona azpiatalen arabera idazteko eskatzen zaien; «Liburuekin idazten», non irakurritakoaren gainean idazten den. Eta, noski, esan gabe doa, begiradan uholde diren argazkiak.

EIE: Zein izan da zuen bidea forma honetara iristeko? Hau da, atal ezberdinak daude, estetika ezberdinak, eduki mota ezberdinak... Testuari dagokionean ere zer egin zenuten, bisualizatu ze atal mota nahi zenituzten, edo lortutako kolaborazioen arabera hartu du egitura aldetik forma bat?

ELENA: Lehenengo egitura bat sortu genuen, argi genuen nahi genuela egotea kritika atal bat, kritika zentzu zabal batean ulertuta, kronika moduko artxibo bat sortzeko. Horrez gain, nahi genuen ere sorkuntza askeago batekin lotutako atal bat egotea. Nahi genuen beste atal bat literatura-idazketarekin lotuagoa izango zena ere. Funtsean, nahi genuen artearen inguruko zeozer izatea, baina beste diziplina batzuk egotea sartuta, eta horren baitan literatura.

JONE: Ideia zen eskusak ipintzea, zeozeren barruan idazteko aukera sortzea.

ELENA: «Bitxigela» atalaren barruan, zeinean «Objektua», «Lekua» eta «Pertsona» diren protagonista, iruditu zitzaigun hiru abiapuntu oso interesgarri zirela eta tarte handia eskaintzen zutela askatasun minimo batetik idazteko. Zuk, Jone, esan duzu lehen: norberaren hizkuntza hori esploratzeko eta zintzotasun batetik aritzeko aukera sortu nahi genuen. Horretarako espazio mota bakarra ez du zertan izan erakusketa bat, edo testuinguru instituzional batean egiten den zeozer... zure etxea izan daiteke, norberak norberarena sentitzen duen espazio hori.

JONE: Aldizkaria opari batekin dator, Maria Cascon-ek aukeratutako arkatz bat. Hasieratik argi genuen opariaren atal hori, eta arte plastikoetan dabilen pertsona bati eskaini nahi geniola nahi zuena egiteko aukera.

EIE: Arkatza aukeratu, fabrikatu, aldizkariarekin plastifikatu... ez dirudi erraza.

JONE: Erraza izan zen, ordea: arkatza eskatu genuen, eraman genuen inprentara, eta eurek egin zuten dena. Nik uste dut polita izan zela Mariak opariaren diseinuan parte hartzea, topatzea berak nahi zuen formatua, berdin bere irudientzat... Rebista honek orain formatu hau dauka, baina hurrengoak agian edukiko du beste bat. Hori opariaren araberakoa izango da, aldizkariak artistaren beharrizanen arabera hartuko duelako forma. Artea erakusteko beste espazio baten moduan ulertzen dugu rebista, hau izan ahal da erakusketa espazio bat ere.

JONE: Ederra da harreman hori edukitzea inprentarekin. Eta zelan emango dugun kaka asko, askotan joaten garelako papera erabakitzera eta abar... azkenean sortzen diren harreman berri hauek pertsonalak dira, uste dut ederra dela arte diziplinatik kanpo dagoen jendea ere parte hartzen eta inplikatzen ikustea.

EIE: Hutsuneak betetzeaz ari zarete, espazioak sortzeaz. Espazio falta dagoela kontsideratu daiteke? Batzuetan inpresioa egon daiteke edo museoetan zaudela edo tabernetan, eta erdian sekulako basamortua dago, arte plastikoetan behintzat. Hori horrela da, edo existitzen da tartean beste zerbait?

JONE: Nik uste dut egon badaudela tartean espazioak Euskal Herrian, eta badaudela saiakerak sortzeko aukera batzuk egon ahal direnak urrun instituzioetatik, baina gero nahi gabe egia da jausten garela antzeko moduetan, dela ikasita daukagulako edo dela errazena egiten zaigulako. Badago artearen inguruan imajinario bat nahiko itxia, eta nahi gabe hura erreproduzitzen dugu.

EIE: Modu horiekin zer esan nahi duzu...?

JONE: Galeria edo museo formatuak. Baina esan bezala badira formatuekin jolasteko aukera ematen duten espazio autogestionatuak: Xerra, Kampai... Musikan, adibidez, pasatzen da badaudela tarteko espazio gehiago, baina musika niri beti iruditu zait zuzenagoa pertsonengana iristeko. Artearekin jende asko galtzen da bidean, horren parte sentitzen ez den jendea. Musikan mundu guztia sentitzen da parte, eta hori espazio motagatik izan daiteke, askotan museoak edo galeriak oso arrotzak egiten direlako.

ELENA: Erakusketaren adiera zabaldu egin behar da.

JONE: Erakusketa ulertuta betiko espazio mota horrekin lotuta, agian gune autogestionatuak ez dira espaziorik aproposenak, baina justu horregatik egokitu ditzakete aukerak gaur egungo beharretara arte praktika baten ikuspegitik.

EIE: Arteaz ari gara, baina deigarria egin zait aldizkarian testuak presentzia handia duela. Hori ere hasieratik argi zenuten? Izan zitekeen testurik gabeko proposamen bat ere, ezta?

ELENA: Bai, guk jendeari egindako proposamenean eskatu genion testu bat sortzeko, baina eman genien aukera ere hala ez izateko. Baten batek nahi bazuen irudi bat edo beste emaitza mota bat eskaini, aldizkariaren baitan kabitu ahal zena, ongi etorria zen; baina egia da orokorrean testuak izan direla.

EIE: Gogoeta egiteko modu asko dago, ez bakarrik saiakera moduan, baina irudipena dut testuek gehiago jo dutela sorkuntzara gogoetara zentzu klasiko batean ulertuta baino, oso testu kreatiboak iruditu zaizkit. Hori bilatua izan da, edo gertatu den zerbait izan da?

ELENA: Ez da izan bilatua, gertatu egin da, baina nik uste dut neurri batean espero genuela. Ez genuen saiakera konbentzionalen formatura jo nahi. Agian ez genuen hori horrela eskatu, baina jendeak bazekien.

JONE: Ale honetan parte hartu duen jende gehienak berez ez dauka kasik harremanik idaztearekin. Uste dut horregatik direla horrelakoak sortu diren testuak.

ELENA: Bigarren zenbakian jendea idazketatik gertuago egongo da, badira saiakeraren formatu horretara hurbildu daitezkeen testu gehiago.

EIE: Lehen aipatu duzue kritika, baina gero kronika hitza ere erabili duzue harekin lotuta. Kritika foku berri bat sortu duzue, horren behar handia dagoen momentu batean, baina era berean ez da kritika sasi-zientifiko klasikoa, nahiko pertsonala eta kronikara gerturatzen dena baizik.

ELENA: Guk kolaboratzaileei bidalitako proposamenean argi esan genuen ez genuela nahi kritika konbentzional bat, egunkarietan-edo agertu ahal dena. Zurruntasun hori ez zitzaigun interesatzen, ez dugu nahi iritzi monolitiko bat eskaini gauzen inguruan, baizik eta hausnarketa toki bat sortu. Ez da «gustatu / ez gustatu» logika interesatzen zaiguna, ikusi edo esperimentatu duzun horrek zer-nora eroan zaituen, zer sortzera eraman zaituen baizik. Kritika aipatzen duzunean jendeak ulertzen du «gustatu zait / ez zait gustatu / zergatik ez zait gustatu», eta guk ez genuen hori erreproduzitu nahi, apur bat haratago joan nahi genuen.

EIE: Diziplinartekotasunak aldizkari osoa zeharkatzen du. Kritika-kronika hauetan bada antzerki bati buruzko testu bat, pelikula batetik lotzen den testu bat, argazki erakusketa bat... Zer garrantzia ematen diezue zubi horiei?

JONE: Nahi genuen jendea hurbil zegoena antzerkitik, edo dantzatik, edo arte bizietatik, musikatik, arte plastikoen praktikatik, arte historiatik... Orain berba egin dute euren diziplina den horren inguruan, baina gustatuko litzaiguke momentu batean pertsona bati eskatzea berea ez den diziplina bati buruz idaztea, eta ikustea horrek zer ekarri ahal duen. Testuinguru ahalik eta zabalena egotea.

EIE: Espero ez zenuten zerbait jaso zenuten kolaboratzaileen edukietan, edo aldizkaria inprentatik atera zenean?

ELENA: Nik, azkenean emaitza ikusi nuenean, ez nuen espero... Erreala zelako, benetakoa eta kalitatea profesionala.

JONE: Fanzineen mundutik gatoz, baina honetarako eduki dugu diru bat, Eusko Jaurlaritzako argitalpenen ataletik, eta esperientzia oso ezberdina izan da.

ELENA: Guk espero genuen diru barik egitea hasieran, orduan, tira, espektatibak ziren gertatuko zela, baina kalitateari begira zalantza handiekin. Diruari esker irten ahal izan da nahi genuena.

JONE: Badaukagu dirua hiru zenbakietarako eskatzeko asmoa, parte hartzen duen jendeari ondo ordaindu nahi diogulako.

Elkarrizketaren hasieran zabalkundearen ardura eta nekea aipatu dituzte, eta elkarrizketaren amaieran berriz ere etorri zaigu gomutara. Laurehun ale plazaratu dituzte, «Asko sobratu zaizkigu. Pentsatzen ari gara bigarren zenbakia erostearekin lehenengoa oparitzea».

EIE: Norengana iritsi nahi zenuten, zein zen zuen ideala?

JONE: Liburutegietan egotea.

ELENA: Hori ez dugu lortu. Saiatu gara unibertsitateko liburutegian, eta ezta ere. Esan ziguten minimo hiru zenbaki publikatu behar zirela hor egoteko. Baina hori lortuko dugu. Gure nahia bazen irakurle euskaldunengana heltzea, kultura eta artearen inguruan interesa daukan jendearengana.

JONE: Niri gustatuko litzaidake batez ere jendeak hartu dezakeen lekuetan egotea. Pelukeria batean, adibidez. Tratatzea beste rebista baten moduan. Nik ez dut irakurtzen asko rebistarik. Begiratzen ditut gainetik, agian gelditzen naiz testu batekin, eta listo; uste dut hori baduela ona rebistak, ez duzula derrigortasun bat hasieratik amaierara irakurtzeko, eta hori positiboa izan ahal dela.

EIE: Aipatu ez dugun zerbait gehitu nahi zenukete?

JONE: Polita izan da dena zerotik egitea. Ez da izan sorkuntza lana, batez ere gestioa izan da, eta nahiz eta pixka bat gogorra izan asko ikasi dut, uste dut ondo dagoela jakitea egoera horietan egoten gero aurrera egiteko. Hasieran imajinatu genuen guztia erreala bilakatzen zela ikustea motibagarria izan da, esateko baietz, gauzak egin ahal direla.

ELENA: Lekuetara zelan heldu ikasi dugu. Kontzientzia hartu dugu zer den gure proiektua: ez dela gauza makro bat heldu ahal dela leku pilo batera eta jende askok ezagutuko duena, ez ditugu sekulako ekipoa eta egitura atzetik hori bermatzen digutena. Garbi dugu ez dugula baliabide askorik, eta ahal duguna egingo dugula.

JONE: Erritmoen aldetik ere batzuetan idatzi duen jendeak denbora gehiago behar izan du, eta momentu batean haiek entregatzera derrigortu beharrean ulertu dugu horiek izan ahal direla denborak, zaintzen ari gara hori. Egon gintezkeen topera Durangoko Azokan egoteko, baina ez da pasatu, ez da lehentasuna, jendea ondo zainduta egotea nahi dugu.

ELENA: Eta ez daukagunez inor zain, horrek asko laguntzen digu.

Barrezka hartu dute biek azken esaldia; baina bigarren zenbakia, zorionekoak gu, bidean da. Aurreratu digutenez, honakoa da kolaboratzaileen sare berria: Ane Garay, Gari Arambarri, Olatz Ovejero, Aina Bilbao, Mirari Etxeberria, Jone Rubio, Jone Erzilla, Uribarri Atxotegi, Amaiur Zuazua, Adrian Irisarri, Olaia Aguayo eta Iñigo Satrustegi.

Gehiago jakiteko: ikus Berrian

Instagramen: @islarebista