Ez dut uste inoiz baimendu diodanik neure buruari artikulu bat hasteko neure liburu baten aipamena egitea, baina pudorea alde batera utzi eta zabarkeria hori barkatzeko eskatuko dizuet, sinboloei buruz hitz egin nahiko nukeelako eta ez zaidalako adibide argigarriagorik okurritzen sinboloen esanahi unibertsala adierazteko eta sinboloak erabiltzeko orduan idazlearen inkontzienteak duen eragina ilustratzeko.

Izan ere, sinboloak irakurleengan eragiten duten botere isil baten jabe dira. Botere isil eta handi baten jabe, nahiz eta botere hori ikusezina izan daitekeen irakurlearentzat, eta, antza denez, antzemaezina kritikoentzat. Euskal literaturaz aritzen diren kritikoek, behintzat, ez dute kontakizun batean egon daitezkeen elementu edo esanahi sinbolikoen analisirik egiteko ohiturarik. Ez prosan, ezta –are harrigarriago– poesian ere. Baina bietan idazleak aukeraketa kontzienteekin batera, inkontzienteak izan ohi diren beste batzuk egiten ditu. Zenbat eta hobeak lehenengoak, boteretsuagoak izaten dira bigarrenak. Eta lehenengoetan elementu batzuen indar sinbolikoa aprobetxatu dezakeen arren, bigarrenetan egoten dira presenteago indar horiek. Objektu edo eszenatoki baten gaitasun sinbolikoaz kontziente izan gaitezke, jakina, baina normalean, kontakizunen esanahi sinbolikoaz gerora jabetzen gara, inoiz jabetzen bagara. Sinboloek kontakizunean sartzeko bidea egiten dute, eta idazleak aukeratu egiten dituela esan daitekeen arren, zuzenago da esatea idazlea aukeratu egiten dutela.

Hori da Nora ez dakizun hori (Elkar) aipatuz ilustratu nahiko nukeena. Izan ere, 2009an argitaratu nuen eleberri horren pasarte batzuk zirkuan gertatzen dira, eta behin baino gehiagotan irakurleek horri buruz galdetzen zidaten, zirkua gustatzen ote zitzaidan jakin nahi zutelako. Eta, esango nuke, ideia hori apur bat arraroa egiten zitzaielako. Beharbada, nirekin konpartitzen zutelako zirkuaren umetako oroitzapen tristeren bat. Nik halako asko ditut, ez baitut ezagutu sakonki tristea ez den zirkurik. Baina badut bat bereziki traumatikoa. Behin, Bermeora etorri zen karpa ez oso garbian dantzatzera atera nindutenekoa. Pailazo ez oso atsegin batek, egia esateko, eta modu ez oso atseginean, egia esaten badizuet. Modu atseginean hurbildu izan balitz, nekez lortuko zuen ni eszenatokira ateratzea eta beste ume ezezagun batekin dantza egiten jartzea. Hori ere egia da.

Ezin dizuet esplikatu ze gaizki pasatu nuen.

Eta irakurleei ere luzaroan ezin nien esplikatu hori horrela bazen, zergatik zen nire eleberrian hain garrantzitsua zirkua. Edo, hobeto esanda, agertzen zen zirkua agertzen zen moduan. Urteak pasa nituen ustezko kontraesan hori ulertu gabe. Zirkua gustatzen ez bazitzaidan, zergatik eraman ninduen idazketak –nire erabaki kontzienteekin eta bere indar inkontzienteekin– zirkuaren boterearen, magiaren eta liluraren gorazarre egitera? Eta, bide batez, zergatik zen –eta da– hain liburu maitea niretzat Harkaitz Canoren Neguko zirkua? Urteak eta Canoren beraren obraren analisi bat behar izan nuen zer gertatzen zen ulertzeko.

Geure esperientzia indibidualek garrantzi handia dute gauza batek edo besteak eragiten dizkigun sentsazioetan, emozioetan, sentimenduetan. Jakina. Baina hortik haratago badira esanahi konpartitu batzuk, gizaldiz-gizaldi eraiki ditugunak, saihestezinak direnak, geure inkontzientearen mintzak esanahi horiekin josi ditugulako. Kulturalak ez ezik, sinboloak dualak ere badira.

Zirkua magia den bezala izan daiteke iruzurra. Basoan topatuko ditugu abentura eta arriskua, maitagarriak eta piztiak. Eraztunen jauna trilogian (Txalaparta, 2003) Galadriel; Txanogorritxuren ipuinean, otsoa. Itsasoan libertatea dugu zain, eta heriotza, gure esperoan. Indarra erakusten duten gizonak itsasoak kapitaindu egiten ditu –Txomin Agirreren Kresalako Anjel, adibidez– eta besteak ito egiten dira, ahulak badira; edo zigorra jasan behar izaten dute, biolentoak direla frogatzen badute. Ura da, beharbada, Mendebaldeko kulturaren sinbolo zentrala. Bibliako kontakizunean egarri zen Jesus, gurutzean zegoela, baina sitio (“egarri”) esaten zuenean, bere torturatzaileek ez zioten urik eman eta ordutik, berari ukatu zitzaion kopa sakratuan edan nahi izan dute Arturo Erregeak eta Indiana Jones doktoreak. Ura da, izan ere, salbazioa, eta ura madarikazioa. Coleridgen Marinel zaharraren baladan (Pamiela, 1995), eskifaikide batek hegazti bat hiltzen duenean, tormentuzkoa bihurtzen da paisaia, gelditu egiten da haizea, eta urak ere geldi-geldi geratzen dira. “And ice came floating by” dio Coleridgek, “izotza etorri zen, flotatzen gugana, mastak bezain garai, esmeraldak bezain berde”. Gizonen bihotzak gogortzen direnean, ura ere gogortu egiten da. Obabakoaken (Erein, 1997), izoztutako mendi batean hiltzen du lagun batek bestea, Kainek bere anaia hil zuen bezala.

Izotzak gogortu egiten gaitu, heriotzak bezala, baina hotzez hiltzen gaituenean ere, erre egiten gaitu, izotza delako Agosti Chahok bildutako marinelen kantuetan agertzen den Ternua bezalakoa: eremu hotza eta arrotza. Eta izotza delako Axularrek beste inork baino hobeto deskribatu zuen infernua: leihorik eta aterik ez duen tormentua, inoiz itzaltzen ez den labea.

Horregatik, Mary Shelleyk, 19 urteko nerabea zela, bere aitak haurtzaroan eragindako zaurietatik sakonduz Frankenstein (Erein, 2013) idatzi zuenean, izotzezko lurralde bateraino eraman zuen Victor Frankenstein, eta munduaren azken infernu hartan eman zion bukaera emakumerik gabe bizitza sortzearen anbizioa izan zuen Prometeo modernoari. Eta bizbere aitaren begietara ederra, ongietorria eta maitatua izatea zer zen ez zekien bere kreaturari.

Izotzetan, literaturak beti imajinatu du erbeste bat, jendetasuna galdu duten eta anaitasuna zer den ez dakiten gizonentzako erbeste terrible bat. Humanitate guztia galdu duten gizonek izan dezaketen aberri posible bakarra.

Horregatik ez genuke harritu behar Estatu Batuetan, amets amerikarra deitu zenari amesgaizto batekin bukaera eman nahi diotenek eta etorkinek sortutako errepublikarekin bukatzeko etorkinak kanporatu nahi dituztenek helburu hori betetzeko sortu duten armada parapolizialari nola deitu dioten ikusterakoan. Nola deitu dioten diruz, maskarez eta armez ondo hornitutako pistoleroekin osatu duten indar armatuari. Immigrazio eta Aduanen Kontrolerako Zerbitzua dela esan dute (Immigration and Customs Enforcement) eta ICE deitu diote: Izotza.

Matonismoaren historiako une estelar honetan, sinboloen boterea unibertsala dela gogoratu digute, eta hitzak aukeratzen ditugunean egiten duguna ez dela inolaz ere ausazko aukera bat oroitarazi digute. Izan daiteke –eta idazlea ona bada izan beharko luke– hautu kontziente bat, maila handi batean, baina geure buruaren kontzientzia izatea geure izatearen parte bat baino ez denez –burua, euskarari kasu egiten badiogu–, edozein aukera kontzienteren atzean, aurrean, edo parean, beti daude aukera inkontziente boteretsuak.

Pentsatzen dut ICE izena aukeratu zutenek nahita egin zutela.

Gustatu egiten zitzaiela izotza bezala etortzea, eta izotza bezain gogorrak eta beldurgarriak izatea.

Ez dut uste jakingo zutenik edo inportako zitzaienik jakitea izotza literaturan ez dela indarra, zurruntasuna baino. Eta ez dela gizonak beldurtzen dituen elementu bat, gizonentzako beldurrezko lurralde bat baino. Izotza dela dioenak ez duela esaten beste gizonak baino gogorragoa naiz. Esaten duena kontrakoa da, beste gizonak baino gutxiago naiz. Ez duela esaten ni naiz hemengoa eta zu kanpotarra. Kontrakoa baino. Ni ez inongoa, eta hau da nire erbestea.

Izen terriblea da ICE.

Eta gauza terrible bati jarri diote.

Baina egunotan pentsatu dut badagoela esperantza bat.

Izotza arrakalatu egiten dela erakutsi digu Guillermo del Toro zuzendari eta gidoilari mexikar zoragarriak bere azken pelikula are zoragarriagoan. Mary Shelleyren Frankenstein oinarri hartuta egin duen maisulanean, Shelleyk imajinatu zuen amesgaiztoko bukaerari esperantzazko beste batek darraikio. Gizonen berotasuna ezagutu ez duen kreaturak, bere bihotzaren indar sobrenaturalarekin, barkatu egiten ditu bere aitaren gizateriaren kontrako krimenak, eta bere gorputzaren indar mitologikoarekin, salbatu egiten ditu Coleridgen baladan bezala, izotzetan geldirik geratu den itsasontziko gizonak. Gizona baino gutxiago balitz bezala tratatu duten gizonak, gizontasun berri bat erakusten die bere aitari, bere eskifaikideei, bere anaiei.

Arrakala bat egiten du izotzetan.

Hori zen Kafkaren ustez literaturak egin zezakeena. Edo, hobe esanda, literaturak egin behar zuena. Geure barruan daramagun itsaso izoztua apurtzeko aizkora bat, hori zen literatura Kafkaren ustez.

Zer loratzen den arrakala hori apurtzen denean?

Chaok hori ere argi zeukan.

Zer loratuko da, ba.

Zer, maitasua ez bada.

Amodioaz izeneko testu ezinago ederrean (Agosti Chahoren kantutegia, Susa, 2006) Chaok profetikoak nahi genituzkeen hitzak idatzi zituen. Ipar poloko eremu goitietan ere, soberaniazko hotzari uda darraikiola esan zigun, eta izotz eternalekoa den eremu urrun horretan ere sortzen direla, tarteka, lorerik distanteenak. Gizakiaren bihotzean sortzen den bezala jainko guztien artean poetek gehien kantatu dutena. Maitasuna, Groenlandiatarren artean ere kantariak dituena.

Esperantza hori daukagu. Arrakalatuko dela izotza eta arrakala horietatik loratuko dela, udaberrian liliak bezala, gizonen artera anaitasuna ekarriko duen maitasuna.